Ekonomi Hijau dan Biru sebagai Pilar Utama Pertumbuhan Ekonomi

Authors

  • Angga Eko Emzar Institut Teknologi dan Sains Nahdlatul Ulama (ITSNU) Jambi
  • Frendy Afandi {"en_US":"Biro Manajemen Kinerja dan Kerja Sama, Kementerian Koordinator Bidang Perekonomian"}

DOI:

https://doi.org/10.29244/agro-maritim.0801.1560-1571

Keywords:

agromaritim, ekonomi biru, ekonomi hijau

Abstract

Integrasi ekonomi hijau dan biru merupakan pilar strategis dalam mentransformasi sektor agromaritim Indonesia yang berkelanjutan, inklusif, dan berdaya saing global. Selaras dengan Asta Cita ke-2 dan visi Indonesia Emas 2045, sinergi kedua pendekatan ini menempatkan ketahanan pangan, air, dan energi sebagai prioritas nasional untuk memacu pertumbuhan ekonomi masa depan. Dalam implementasinya, transformasi ini dibagi menjadi tiga fase strategis: diawali dengan hilirisasi SDA dan penguatan inovasi (2025-2029), dilanjutkan dengan ekspansi sumber pertumbuhan (2030-2034), hingga mencapai integrasi rantai pasok global (2035-2039). Fokus utama diletakkan pada peningkatan produktivitas berbasis IPTEK serta penguatan ekspor produk bernilai tambah tinggi. Untuk mencapai target tersebut, pemerintah harus segera mengonsolidasikan tata kelola berkelanjutan, memperluas akses pembiayaan inovatif hijau dan biru, dan mempercepat digitalisasi pasar. Indonesia harus mengambil langkah tegas untuk mengoptimalkan potensi agromaritimnya guna memantapkan posisi sebagai pusat ekonomi hijau-biru di kawasan Indo-Pasifik.

References

Afandi FA. 2022. “Pemanfaatan Presidensi Indonesia dalam G20 untuk Pembangunan Ekonomi Hijau dan Dekarbonisasi Indonesia 2060”. Jurnal Analis Kebijakan, 6(1): 86-95. DOI: https://doi.org/10.37145/jak.v6i1.441

Afandi FA. 2024. “Kebijakan Agribisnis Kelapa yang Inklusif dan Berkelanjutan Menuju Ekonomi Hijau”. Policy Brief Pertanian, Kelautan, dan Biosains Tropika, 6(3): 1018-1026. DOI: https://doi.org/10.29244/agro-maritim.0603.1026-1031

Afandi FA. 2025. “Strategi Kebijakan Meningkatkan Kontribusi PDB Maritim dan Ekonomi Biru”. Policy Brief Pertanian, Kelautan, dan Biosains Tropika, 7(2): 1217-1225. DOI: https://doi.org/10.29244/agro-maritim.0702.1217-1225

[Bappenas] Badan Perencanaan Pembangunan Nasional. 2019. Low carbon development Indonesia: A paradigm shift towards a green economy in Indonesia, Policymakers’ Summary. Jakarta: Kementerian PPN/Bappenas.

[BAPPENAS] Badan Perencanaan Pembangunan Nasional. 2024. Indonesia Blue Economy Roadmap 2nd Edition. Jakarta: Kementerian PPN/Bappenas.

Brooks RR, Chambers MF, Nicks LJ, Robinson BH. (1998). Phytomining. Trends in Plant Science, 3(9): 359-362. DOI: https://doi.org/10.1016/S1360-1385(98)01283-7

Citra RF. 2024. Ekonomi hijau: pertumbuhan ekonomi berkelanjutan yang ramah lingkungan. https://kompaspedia.kom pas.id/baca/paparan-topik/ekonomi-hijau-pertumbuhan-ekonomi-berkelanjutan-yang-ramah-lingkungan [diakses 7 Januari 2026].

Donato DC, Kauffman JB, Murdiyarso D, Kurnianto S, Stidham M, Kanninen M. 2011. “Mangroves Among The Most Carbon-Rich Forests in The Tropics”. Nature Geoscience, 4(5): 293-297. DOI: https://doi.org/10.1038/ngeo1123

Edgar GJ, Stuart-Smith RD, Willis TJ, Fernandez M, Bergschneider H, Cooper A, Henderson AC, Huang D, Marliavy LA, Ottaway NM, Soler G, Thompson R. 2014. “Global Conservation Outcomes Depend on Marine Protected Areas With Five Key Features”. Nature, 506(7487): 216–220. DOI: https://doi.org/10.1038/nature13022

[FAO] Food and Agriculture Organization. 2013. Climate-smart agriculture sourcebook. Rome: FAO.

[FAO] Food and Agriculture Organization. 2019. The State of Food and Agriculture 2019. Moving forward on food loss and waste reduction. Rome: FAO.

[FAO] Food and Agriculture Organization. 2021. The State of World Fisheries and Aquaculture 2020: Sustainability in Action. Rome: FAO.

[FAO] Food and Agriculture Organization. 2022. Blue Transformation-Roadmap 2022–2030: A vision for FAO’s work on aquatic food systems. Rome: FAO.

[FAO] Food and Agriculture Organization. 2023. The State of World Fisheries and Aquaculture 2023: Towards Blue Transformation. Rome: FAO.

Garlock TM, Asche F, Anderson JL. 2024. Environmental, economic, and social sustainability in aquaculture: the aquaculture performance indicators. Nature Communications, 15, 5274. DOI: https://doi.org/10.1038/s41467-024-49556-8

[KLHK] Kementerian Lingkungan Hidup dan Kehutanan. 2023. Laporan Inventarisasi Gas Rumah Kaca (IGRK) dan Monitoring, Pelaporan, Verifikasi (MPV) Tahun 2022-2023. Jakarta: Direktorat Jenderal Pengendalian Perubahan Iklim, KLHK.

[KKP] Kementerian Kelautan dan Perikanan Republik Indonesia. 2024. Kinerja ekspor perikanan Indonesia tahun 2023.

Kementerian Pertanian Republik Indonesia. 2025. Sektor Pertanian Sumbang 14,35 Persen PDB Nasional, Tetap Jadi Penggerak Utama Ekonomi Indonesia.

Lee H, Kim H, Park E. 2025. Beyond carbon: a systematic review of multiple ecosystem services of mangroves. J Coast Conservation 29, 58. DOI: https://doi.org/10.1007/s11852-025-01148-4

Maftukhah S. 2023. Peta Jalan Ekonomi Biru. Jakarta: Bappenas.

Nugraha DW. 2022. Hambatan transisi ekonomi hijau perlu segera diurai. https://www.kompas.id/artikel/hambatan-transisi-perlu-segera-diurai [diakses 7 Januari 2026]

[OECD] Organisation for Economic Co-operation and Development. 2011. Towards green growth. OECD Publishing.

[OECD] Organisation for Economic Co-operation and Development. 2020. Making the Green Recovery Work for Jobs, Income and Growth. Paris: OECD Publishing.

Pirmana V, Alisjahbana AS, Yusuf AA, Hoekstra R, Tukker A. 2021. “Environmental Costs Assessment for Improved Environmental-Economic Account for Indonesia”. Journal of Cleaner Production 280(1): 1 – 12. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.124521

Sidik F, Lawrence A, Wagey T, Zamzani F, Lovelock CE. 2023. Blue carbon: A new paradigm of mangrove conservation and management in Indonesia. Marine Policy, 147, 105388. DOI: https://doi.org/10.1016/j.marpol.2022.105388

United Nations. 2015. Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. United Nations General Assembly.

[UNCTAD] United Nations Conference on Trade and Development. 2020. BioTrade principles and criteria for terrestrial, marine and other aquatic biodiversity-based products and services. Geneva: UNCTAD.

[UNEP] United Nations Environment Programme. 2011, Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication - A Synthesis for Policy Makers.

[UNEP] United Nations Environment Programme. 2025. Green Economy. https://www.unep.org/regions/asia-and-pacific/regional-initiatives/supporting-resource-efficiency/green-economy.

[UNEP] United Nation Environment Programme. 2023. Greening the Blue Report 2023: The UN System’s Environmental Footprint and Efforts to Reduce it. Geneva: United Nations Environment Programme.

[UNEP] United Nations Environment Programme. 2023. Primer 2: Nature-based Solutions in Oceans and Coastal Ecosystems. Investing with Nature: Exploring Investment Opportunities Across Ecosystems.

[UNIDO] United Nations Industrial Development Organization. 2025. Indonesia’s Seaweed Industry as Key Sources of Growth: Blue Economy Policy Brief. Vienna: UNIDO.

van der Ent A, Baker AJM, van Balgooy MMJ, Tjoa A. 2013. Ultramafic nickel laterites in Indonesia (Sulawesi, Halmahera): mining, nickel with hyperaccumulators and opportunities for phytomining. J Geochem Explor. 128:72-79. DOI: https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2013.01.009

World Bank. 2017. The Potential of the Blue Economy: Increasing Long-term Benefits of the Sustainable Use of Marine Resources for Small Island Developing States and Coastal Least Developed Countries. Washington DC: World Bank.

World Bank. 2021. Laut untuk Kesejahteraan:. Reformasi untuk Ekonomi Biru di Indonesia. Washington DC: World Bank.

World Bank. 2021a. Riding the Blue Wave: Applying the Blue Economy Approach to World Bank Operations. Washington DC : World Bank Group.

World Bank. 2021b. Indonesia country environmental analysis: Investing in natural capital for sustainable development. World Bank Group.

World Bank. 2023. Oceans for prosperity: Infographic on Indonesia’s ocean (LAUTRA) economy. World Bank Group.

World Bank. 2025. PROBLUE: The Blue Economy Program. https://www.worldbank.org/en/programs/problue?.

World Bank. 2026. Indonesia sustainable oceans program. https://www.worldbank.org/in/programs/indonesia-sustainable-oceans-program/overview [diakses 7 Januari 2026].

Ekonomi Hijau dan Biru sebagai Pilar Utama Pertumbuhan Ekonomi

Downloads

Published

2026-03-09

How to Cite

Emzar, A. E., & Afandi, F. (2026). Ekonomi Hijau dan Biru sebagai Pilar Utama Pertumbuhan Ekonomi. Policy Brief Pertanian, Kelautan, Dan Biosains Tropika, 8(1), 1560-1571. https://doi.org/10.29244/agro-maritim.0801.1560-1571

Similar Articles

21-30 of 161

You may also start an advanced similarity search for this article.